All for Joomla All for Webmasters

فصلنامه شماره 45-46

سرمقاله(1)


نخستین آیات نورانی قرآن کریم که در روز بعثت بر فراز جبل النّور توسط پیک وحی بر قلب شریف خاتم پیامبران نازل گردید، پنج آیه از سورۀ مبارکه علق می باشد.(2)

معنای صحیح تجلى رب تعالى در آيات و روايات
آیت الله العظمی صافی گلپایگانی

 چکیده:

تجلی و ظهور که در عرفان مصطلح شاه کلید مباحث مربوط به خلقت عالم است، در قرآن و احادیث معنای دیگری دارد؛ درست مقابل معنایی که در فلسفه و عرفان مصطلح بر آن تحمیل شده است.
در فلسفه و عرفان رابطۀ خداوند و اشیاء را به تجلی و ظهور می دانند نه به خلق و ایجاد من العدم، یعنی خلقتی که مسبوق به عدم بوده باشد.
این دیدگاه متعارف که در فلسفه و عرفان از نظر زمانی وسعتی به تمامی تاریخ فلسفه دارد و در هر زمان و دوره ای از ادوار تاریخ فلسفه، در مکاتب گوناگون به زبان ها و عبارات مختلف و متعدد مطرح گشته و همواره از مباحث محوری فلسفه و عرفان و معارف غیر وحیانی بوده است، در اندیشۀ وحیانی به گونه ای دیگر مطرح گردیده، بدین نحو که تجلی هرگز مترادف با خلقت نبوده است.
لذا توالی فاسدی که بر معنای تجلی در فلسفه و عرفان مترتب می باشد هرگز محمول بر این معنای تجلی (متخذ از نصوص شرعیه) نمی گردد.
همان توالی فاسدی که سیری از نظریۀ حلول و اتحاد تا وحدت شهود و وحدت وجود و پانته ایسم را در بر می گیرد. نکتۀ مهم تر آن که خود این نظریات (وحدت وجود و وحدت شهود و حلول و اتحاد و ...) مبتنی بر اعتقادات و پیش فرض هایی هستند که در تباین کامل با مبانی قرآن و عترت و نصوص شرعیه قرار دارند.
از جملۀ این پیش فرضها؛ قِدَم عالم، فاعل موجَب بودن حق تعالی، صفت ذات دانستن ارادۀ پروردگار، انکار خلق از عدم و انکار وجود مخلوقات (ممکنات) و نیز مخلوقات (ممکنات) را اطوار و شؤون و جلوات و مظاهر حق تعالی(واجب) قلمداد کردن است.
نویسندۀ این مقاله بینونت بین معنای قرآنی و روایی تجلی با معنای برساختۀ آن در فلسفه و عرفان مصطلح را به خوبی واکاوی و تبیین نموده است و به ابطال پیش فرضهای بیان شده که مبنای نظریه ای چون وحدت وجود قرار گرفته است، می پردازد و باب مفتوح تأویل ناروا و تفسیر به رأی را فرو بسته و کلمۀ تجلی را به معنای حقیقی خود که در نصوص شرعیه وارد شده بر می گرداند و بر حقیقت لغوی آن که هرگز برابر خلقت و ایجاد نمی باشد تأکید می گذارد.

کلید واژگان: تجلّی، خلق، ذات، برهان عقلی، نصوص شرعیه، مشرب عرفانی.

جبر و اختيار از ديدگاه مكتب وحى، فلسفه و عرفان 

آیت الله سید جعفر سیدان 

چکیده:

نگرش مکتب وحی به مسألۀ جبر و اختیار تفاوتی بنیادین با طرح این مسأله در فلسفه و عرفان دارد. نویسنده که خود فقیهی متکلم و عقاید شناسی برجسته است و شاید بتوان وی را از معدود عقاید شناسان آگاه به مبانی وحی دانست، در بحث از موضوع جبر و اختیار، حرکت عقلانی و تعقل صحیح را اساس کار دانسته و سخن نهائی در این موضوع مهم اعتقادی را که معرکۀ آراء متکلمین و فلاسفه است، همان بیان دقیق و استوار وحی می داند و در سلسله دروسی که در مدرسۀ آیت الله العظمی گلپایگانی قم القا نموده، به بررسی دقیق و موشکافانۀ این مهم می پردازد.

روش وی در استفاده از مدارک وحیانی و نصوص شرعیه همواره متکی به دو قید استحکام سند و روشنی دلالت با تحفظ بر بکارگیری مشی عقلانی و ارائه مطالب با کلامی عاری از تعقید و دشواری های زبانی است.
نویسنده که عدم تعقید در کلام را مایۀ فقه در اقوال و بیان روشن موضوع را سبب تولد رأی صحیح می داند و خود از مبدعین روش صحیح در گفتگوهای علمی است، در این بحث پیچیده و دشوار ابتدا به بیان فهرست وار مسائل مربوط به جبر و اختیار پرداخته و ضمن مشخص نمودن محدودۀ بحث، به بیان عقاید فِرَق مهم کلامی همچون اشاعره و معتزله و بررسی اجمالی دلایل آنها در این باب پرداخته، آنگاه جبر فلسفی و جبر و اختیار در عرفان را نیز تبیین نموده و سپس به ایضاح دیدگاه مکتب اهل بیت(ع) در این باره می پردازد. وی با رویکرد تعقل در وحی و استفاده از مستقلات عقلیه، دیدگاه های کلامی شیعه را تحریری نو و بایسته می نماید.
وی که بیش از 3 دهه است با رویکردی عقلانی و روشمند به نقد مبانی فلسفه و عرفان مصطلح خصوصاً بررسی تعارضات مبنایی آن همت گمارده است، در بحث جبر و اختیار نیز پس از بیان ایرادات مبنایی دیدگاه فلاسفه، خصوصاً حکمت متعالیه و بیان ناسازواری و نااستواری تبیین فلسفه و عرفان از جبر و اختیار و توالی فاسد مترتب بر این دیدگاه به بیان دیدگاه ائمه معصومین(ع) در این باره پرداخته و نصوص معتبرۀ شرعیه را بدون تأویل و تفسیر به رأی، مبنایی برای تبیین دیدگاه اصیل مکتب تشیّع در این مسأله مهم عقایدی قرار داده است.
تضلّع حیرت آور نویسنده بر مبانی فلسفه و عرفان، بخصوص مبانی حکمت متعالیه و نیز استنادات فراوان وی به مطالب صدرالمتألیهن در کتب مختلف وی و مقایسه آنها با یکدیگر از ابتکارات و ویژگی های نقد اوست.
آنچه در پی می آید، سلسله درس های ایشان است که در جمع اساتید و فضلای حوزۀ علمیۀ قم در مدرسه آیت الله العظمی گلپایگانی ایراد گردیده و برای اولین بار به زیور طبع آراسته می گردد.


کلید واژگان: جبر فلسفی، اختیار، اراده، علم الهی، دلیل عقلی، دلیل نقلی. 

مولود کعبه
حجت الاسلام و المسلمین استاد علی اکبر مهدی پور


چکیده:
ولادت حضرت امیرالمؤمنین امام علی بن ابیطالب(ع) در خانۀ کعبه از مسلمات تاریخی و از خصائص آن حضرت است، که در کتب عامه و خاصه بدان تصریح شده و مافوق حد تواتر است.
فارغ از ابعاد مختلف این حادثۀ بی نظیر که درک عظمت آن و بررسی ابعاد آن مستلزم پژوهش هایی ژرف از زوایای گوناگون است، از جهت سندی نیز فوق متواتر و در کتب تاریخی و روایی به مناسبت های مختلف و در باب های متعدد با جزئیات ذکر گردیده است.
نویسنده که خود از برجستگان تحقیق و پژوهش در حوزۀ امامت و مهدویت است، از باب اختصار به ذکر چهل متن از چهل دانشمند بزرگ عامه در خصوص این واقعۀ مهم تاریخی پرداخته است. ذکر این تصریحات از سوی بزرگان عامه را می توان مصداق بارز «الفضل ما شهدت به الأعداء» دانسته و بیان این حقیقت انکار ناپذیر تاریخی از سوی اعلام تسنن و مصونیت آن از دستبرد و تحریف را با توجه به جو غالب بر فضای تاریخ نگاری و سیره نویسی که از بعد از انحراف سقیفه تا کنون بر نگارش متون تاریخی حاکم است، چیزی جز عنایات خاصه پروردگار نمی توان قلمداد کرد.
نویسندۀ محترم پس از ذکر چهل متن از چهل دانشمند عامه، به ذکر کتابنامه ای می پردازد و با معرفی چهل کتاب که با محوریت همین موضوع به نگارش در آمده است، خواننده را به تحقیق و تتبّع بیشتر فرا می خواند.

کلید واژگان: علی(ع) ، ولادت، فضائل، خانه کعبه.

مروری بر خاستگاه فکری عرفان و تصوّف(2)
حجت الاسلام و المسلمین استاد علی ملکی میانجی


چکیده:
نوشتار حاضر نگرشی جامع بر خاستگاه فکری عرفان و تصوّف و بررسی جریان های فکری و اندیشه ای مؤثر بر این روش شناختی و معرفتی است.
نویسنده در گزارش دیدگاه های میرزا جواد آقا تهرانی پیرامون عرفان و تصوف با ارجاع به مآخذ دست اول و تحقیقات معتبر، به سیر تاریخی این نحلۀ فکری در جهان اسلام و تشیّع و زمینه های پیدایش آن می پردازد، آنگاه منابع و جریان های تأثیر گذار بر عرفان و تصوف، چون افکار هندی، بودایی، مانوی، گنوسی، مندایی، هرمسی، رواقیان، نوافلاطونیان را بر می شمارد و در آخر دلایل پیشرفت تصوف در اسلام و اصول و مبانی راهبردی مهم این دستگاه شناختی نظیر؛ شریعت، طریقت، سماع، عشق مجازی، تأویل و تفسیر، ولی و قطب، وحدت وجود و توحید، فنا، مکاشفه و ... بررسی و تبیین می گردد.

کلید واژگان: عرفان، تصوّف، میرزا جواد آقا تهرانی، عارف و صوفی چه می گویند؟. 

Top